Luật Tòa án chuyên biệt - Cơ chế giải quyết tranh chấp theo thông lệ quốc tế

Luật Tòa án chuyên biệt (“TACB”) tại Trung tâm Tài chính Quốc tế (“IFC”) vừa được Quốc hội thông qua ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, với mục tiêu giải quyết các tranh chấp, yêu cầu về hoạt động đầu tư, kinh doanh tại IFC. Luật TACB có thể coi là một bước tiến đột phá, với nhiều quy định linh hoạt nhằm thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp đặc thù, vượt trội, tiệm cận với thông lệ quốc tế, điều này được thể hiện ở một số các quy định cụ thể như sau:

Thứ nhất, Luật TACB đã loại bỏ vai trò truyền thống của Viện kiểm sát ra khỏi quá trình giải quyết tranh chấp của TACB. Thông thường theo hệ thống xét xử truyền thống, Viện kiểm sát đóng vai trò thực hành quyền công tố (trong vụ án hình sự) và kiểm sát hoạt động tư pháp. Việc VKS không tham gia kiểm sát quá trình tố tụng của TACB đã thể hiện quan điểm và cam kết mạnh mẽ của Việt Nam đối với IFC, đảm bảo “quyền tự định đoạt của các bên” và kiến tạo “thủ tục tố tụng linh hoạt, đặc thù theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế”.

Thứ hai, về luật áp dụng để giải quyết tranh chấp: Luật TACB cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế theo thỏa thuận của các bên với điều kiện là việc áp dụng này không trái với trật tự công của Việt Nam (Điều 6). Như vậy, Luật TACB cho phép các bên có thể lựa chọn pháp luật của các nước phát triển, theo hệ thống thông luật trên giới như Hoa Kỳ, Anh vốn là những hệ thống pháp luật lâu đời và uy tín, có tính ổn định cao, thường được các định chế tài chính quốc tế, các công ty đa quốc qua lựa chọn áp dụng.

Thứ ba, về thẩm phán là người nước ngoài: Luật TACB cho phép người nước ngoài làm Thẩm phán của TACB, khi đáp ứng đủ các tiểu chuẩn, điều kiện, như về chức danh, số năm kinh nghiệm, năng lực ngoại ngữ (tiếng Anh), độ tuổi và sức khỏe. Đây là quy định mang tính đột phá, tạo cơ sở cho việc bổ nhiệm các chuyên gia, luật sư uy tín với chuyên môn sâu và kinh nghiệm thực tiễn giải quyết các tranh chấp thương mại, đầu tư, tài chính quốc tế làm Thẩm phán của TACB. Quy định này giúp nhà đầu tư có niềm tin vào một cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng và hiệu quả.

Thứ tư, các vấn đề liên quan đến thủ tục tố tụng tại TACB: Luật TACB đã có nhiều quy định rất linh hoạt nhằm giúp quá trình giải quyết tranh chấp tại TACB trở nên hiệu quả và nhanh chóng:

Về thẩm quyền:

TACB chỉ giải quyết vụ việc, yêu cầu liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại IFC có ít nhất một bên là thành viên IFC.

Về ngôn ngữ sử dụng:

Tiếng nói và chữ viết được sử dụng trước TACB là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt. Bản án, quyết định của Tòa án được ban hành bằng tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt.

Tiếng Anh là ngôn ngữ thông dụng nhất trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại quốc tế. Việc sử dụng tiếng Anh sẽ giúp quá trình thi hành các bản án, quyết định của TACB tại các quốc gia khác trở nên dễ dàng và thuận lợi hơn, đồng thời giảm gánh nặng về thủ tục cho các bên.

Về thành phần xét xử:

Luật TACB quy định thành phần xét xử sơ thẩm, phúc thẩm không có sự tham gia của Viện kiểm sát hay Hội thẩm nhân dân. Thành phần xét xử sẽ chỉ có 1 Thẩm phán hoặc Hội đồng gồm 3 Thẩm phán.

Về thời hiệu khởi kiện, thời hiệu yêu cầu giải quyết vụ việc:

Luật TACB quy định thời hiệu là 6 năm, tuy nhiên cũng cho phép các bên được thỏa thuận về thời hiệu.

Về đại diện của các bên tham gia tố tụng:

Luật TACB cho phép Luật sư nước ngoài được tham gia đại diện cho các bên tham gia tố tụng tại TACB, bên cạnh luật sư Việt Nam. Pháp nhân khởi kiện hoặc bị kiện phải được đại diện bởi Luật sư.

Về chứng cứ:

TACB sẽ không thu thập chứng cứ mà chỉ dựa vào những gì các bên nộp, một cơ chế tương đương trực tiếp với “Discovery” trong thông luật common law.

Về chi phí tố tụng:

Luật TACB quy định bên thua chịu chi phí luật sư và chi phí khác để giải quyết vụ án. Luật cũng dành quyền cho Tòa án quyết định chi phí tố tụng trên cơ sở hợp lý, cần thiết, tương xứng với tính chất vụ việc, điều này cũng phù hợp với thông lệ quốc tế.

Quy định về thủ tục tố tụng điện tử:

Luật TACB cho phép TACB xét xử, giải quyết vụ việc trên môi trường điện tử, nhằm giản tiện quy trình giải quyết tranh chấp và đẩy nhanh thời gian giải quyết.

Quy định về phán quyết tức thời:

Tòa án có thể ban hành phán quyết tức thời trong bất kỳ giai đoạn tố tụng nào nếu một bên không chứng minh được yêu cầu hoặc thẩm quyền rõ ràng, đây là một bước tiến lớn về tính linh hoạt của thủ tục tố tụng.

Về bản án, quyết định của TACB:

Luật TACB quy định bản án, quyết định phúc thẩm là quyết định cuối cùng, ràng buộc các bên và không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Như vậy các nhà đầu tư nước ngoài sẽ không phải lo ngại bản án, quyết định của tòa án, sau khi ban hành, còn có thể bị xét lại và kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm như thủ tục tố tụng thông thường, tạo sự chắc chắn pháp lý (res judicata) mà thị trường tài chính đòi hỏi, tránh tình trạng tranh chấp kéo dài bất định, gây mất thời gian và tạo tâm lý lo sợ, e dè của các nhà đầu tư.

Thứ năm, về việc thi hành bản án, quyết định của TACB

Thẩm quyền thi hành án thuộc về TACB với thời hạn là 6 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật. Như vậy, so với thủ tục thi hành án thông thường sẽ do Cơ quan thi hành án xử lý, TACB sẽ thực hiện việc thi hành án luôn mà không phải phụ thuộc vào một cơ quan khác.

Có thể thấy rằng Luật TACB đã có những quy định đột phá nhằm thiết lập cơ chế xét xử, giải quyết các vụ việc của TACB nhanh chóng, thuận lợi, phù hợp với thông lệ quốc tế và những nguyên tắc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế của hệ thống thông luật (Common law). Điều này giúp cho TACB có thể giải quyết tốt những vụ tranh chấp phức tạp, xuyên biên giới liên quan đến các lĩnh vực tài chính, đầu tư, công nghệ…. Đạt tới sự công bằng thực chất. Tăng niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài. Góp phần thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài vào IFC.

Trần Anh Hùng – Luật sư điều hành BROSS & Partners

Lưu ý miễn trừ: Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và bình luận pháp lý chung, không phải là ý kiến tư vấn pháp lý toàn diện cho bất kỳ trường hợp cụ thể nào. Quý độc giả nên tham khảo ý kiến của luật sư hoặc chuyên gia pháp lý có kinh nghiệm trong trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc cần hướng dẫn chi tiết đối với vụ việc của mình.