Gửi tiền từ thiện: Lỡ “chọn mặt gửi vàng” nhầm người, có đòi lại được không? (Phần 1)

Luật sư Phạm Trường Giang – Công ty Luật TNHH BROSS & Cộng sự nêu quan điểm về việc người quyên góp có khả năng đòi lại tiền từ thiện khi phát hiện cá nhân/tổ chức sử dụng tiền sai mục đích ban đầu hay không?      

Câu chuyện cá nhân đứng ra hô hào, kêu gọi quyên góp tiền bạc, vật chất để đi cứu trợ bão lũ, dịch bệnh hay giúp bệnh nhân nghèo khó, nghe thì thật ấm lòng, nhưng lại đẻ ra đủ thứ rắc rối về mặt pháp lý. 

Nào là: Ai mới được đứng ra kêu gọi? Trách nhiệm của họ tới đâu? Có phải công khai, sao kê tài khoản nhận tiền không? Ai sẽ là người giám sát họ? Và quan trọng nhất, nếu có dấu hiệu “ăn chặn”, thì sẽ bị phạt tiền, bồi thường thiệt hại hay phải chịu trách nhiệm hình sự?

Bài viết này sẽ phân tích nhanh các quy định pháp luật từ trước đến nay, chỉ ra những “lỗ hổng” của các quy định cũ (trước năm 2021), điểm đáng chú ý của quy định thay thế (Nghị định 93/2021/NĐ-CP) có gì “hot”, và đánh giá xem liệu có thể “tóm” những người làm sai bằng chế tài dân sự hay hình sự hay không.

Luật lệ xưa và nay

Trước năm 2021, việc làm từ thiện giống như một “cái chợ” – khi các quy định bị xáo trộn và nằm rải rác trong hệ thống pháp luật, chủ yếu nằm trong Nghị định 64/2008/NĐ-CP ngày 14/5/2008 của Chính phủ và một số văn bản hướng dẫn khác.

Đến ngày 27/10/2021, Chính phủ đã ban hành Nghị định 93 thay thế hoàn toàn cho Nghị định 64 vốn đã không còn bám sát đời sống xã hội.

Những hạn chế của các quy định cũ (trước Nghị định 93)

Các quy định cũ trước năm 2021 có một điểm chung rất “oái oăm” đó là: chỉ cho phép các “ông lớn”, tức là các tổ chức từ thiện “chính chủ” của Nhà nước được đứng ra huy động tiền, hiện vật để làm từ thiện. Còn các cá nhân tự phát, hay các nhóm thiện nguyện nhỏ rủ nhau đi làm từ thiện thì pháp luật không quy định rõ ràng, đặc biệt về mặt chế tài áp dụng.

Chính vì cái sự “thả nổi” này đã đẻ ra hàng loạt “lỗ hổng”:

Thiếu cơ chế giám sát (không ai “soi”): Nhiều cá nhân hô một tiếng, tiền về ầm ầm như lũ, có khi cả trăm tỷ. Nhưng trớ trêu là các quy định cũ không buộc họ phải sao kê tài khoản, báo cáo tài chính hay kiểm toán. Tiền vào túi họ rồi, họ dùng thế nào, dân tình chỉ biết “đoán già đoán non”, gây ra bao nhiêu nghi ngờ, cãi vã.

Khó xử lý gian dối (làm sai nhưng khó phạt): Trước 2021, nếu một cá nhân lỡ “cầm nhầm” tiền từ thiện đi mua túi hàng hiệu hay làm việc riêng, cơ quan chức năng gần như “bó tay” vì luật không quy định rõ. Trừ khi có bằng chứng rành rành là lừa đảo chiếm đoạt tài sản (đủ yếu tố hình sự), còn không thì… huề cả làng!

Dân mất niềm tin: Mấy vụ “lùm xùm” của người nổi tiếng kêu gọi quyên góp, nhưng lại “ngâm” tiền quá lâu hoặc công bố không rõ ràng, chính là ví dụ điển hình. Dù có thể họ chưa bị “sờ gáy” (vì luật cũ nó hở), nhưng hành động đó đã “dội một gáo nước lạnh” vào lòng tin của cộng đồng.

Khó đòi lại tiền: Nếu cá nhân đó làm mất tiền, quản lý kém, sử dụng tiền sai mục đích… người dân đã gửi tiền cũng đành “ngậm bồ hòn làm ngọt”. Các quy định cũ khó áp dụng để họ kiện đòi lại tiền hay yêu cầu bồi thường.

Ai là đối tượng được kêu gọi và tiếp nhận tiền cứu trợ?

Trước khi có Nghị định 93, “ông bô lão” Nghị định 64 rất khó tính, chỉ tin “con cháu trong nhà”, tức là chỉ cho phép các tổ chức như:

• 
  Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ.
• 
  Các cơ quan báo đài (của Trung ương, địa phương).
• 
  Các quỹ xã hội, quỹ từ thiện “chính thống”.
• 
  Các tổ chức khác nhưng phải được Mặt trận Tổ quốc “gật đầu” cho phép.

Khoản 3 Điều 5 Nghị định 64 còn “chốt” một câu xanh rờn: “Ngoài các tổ chức, đơn vị nêu trên, không một tổ chức, đơn vị, cá nhân nào được quyền tổ chức tiếp nhận tiền, hàng cứu trợ”. Tức là, chiếu theo quy định cũ, cá nhân bị “cấm cửa” hoàn toàn, không được đứng ra “hô hào”, tiếp nhận tiền, hiện vật từ các nhà hảo tâm để mang đi làm từ thiện. Tuy nhiên, chế tài đối với cá nhân đứng ra huy động tiền, hiện vật làm từ thiện lại không rõ ràng, gần như không có.

Cổ nhân có câu “phép vua thua lệ làng”. Thực tế thì bao năm qua, rất nhiều cá nhân (nhất là các nghệ sĩ có sức ảnh hưởng như nghệ sĩ H.L, MC T.T, ca sĩ T.T, MC P.A…) vẫn đứng ra kêu gọi ầm ầm.

Quá trình “tiền về” và “tiền đi” của các nghệ sĩ này đã nảy sinh quá nhiều tranh cãi. Xã hội nghi ngờ về sự minh bạch, nhà hảo tâm thì không biết tiền của mình “đi đâu về đâu”. Báo chí và mạng xã hội “dậy sóng”, buộc cơ quan chức năng phải vào cuộc.

Trước cảnh “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược” đó, Nghị định 93 ra đời là tất yếu, để luật pháp theo kịp cuộc sống. Nghị định 93 đã “mở cửa”, bổ sung thêm “cá nhân có đủ năng lực hành vi dân sự” (tức là người trưởng thành, đủ nhận thức và sự tỉnh táo) vào danh sách chủ thể được phép nhận tiền từ thiện. Đây là một bước tiến pháp lý rất đáng chú ý.

Mối quan hệ “nhờ vả” giữa nhà hảo tâm và người nhận tiền

Theo quan điểm của tác giả bài viết, khi bạn “ting ting” chuyển tiền cho một người khác để nhờ họ đi làm từ thiện, thì mối quan hệ này giống hệt như kiểu: “Em ơi, chị gửi em 500k, lát đi chợ mua giùm chị con gà, nhớ chọn gà ta nhé!”.

Bộ luật Dân sự 2015 gọi đây là quan hệ “ủy quyền” và “đại diện”. Tức là, người nhận tiền (người nhận ủy quyền) đang làm một việc “hộ” cho người gửi tiền (người ủy quyền).

Ví dụ như vụ của nghệ sĩ H.L: Nhiều người đã ủy quyền (nhờ vả) cho ông đi cứu trợ đồng bào lũ lụt lúc cấp bách. Ông H.L cũng đã xác nhận việc này bằng cách liên tục cập nhật số tiền nhận được trên trang Facebook cá nhân chính thức.

Nhưng cái “oái oăm” nằm ở đây: Những người gửi tiền đa phần chỉ để lại cú pháp chuyển tiền theo kiểu: “Gửi anh tiền cứu trợ miền Trung”, hay “Ông A/bà B chuyển tiền ủng hộ đồng bào bị lũ”. Họ không dặn kỹ là: “Anh phải mua mì tôm hay mua mền?”, “Phải phát ở Quảng Bình hay Quảng Trị?”, “Phải phát trong 1 tháng hay được “ngâm” 06 tháng?”.

Do vậy, theo tác giả, vì phạm vi ủy quyền như trên quá mờ mịt, không có điều khoản cụ thể, nên rất khó để kết luận nghệ sĩ H.L có vi phạm nghĩa vụ hay không. Giống như bạn dặn người ta “mua giúp đồ ăn sáng”, người ta mua xôi, bạn lại trách “sao không mua phở?”. Khó quá!

[Còn nữa…]

Quý Khách vui lòng bấm vào ĐÂY để xem tiếp Phần 2 của bài viết

Bài viết thể hiện quan điểm của cá nhân, với tư cách là một luật sư chuyên tư vấn, giải quyết các tranh chấp dân sự. Quý vị có nhu cầu trao đổi sâu hơn về chuyên môn, đặc biệt là cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quá trình giải quyết các vướng mắc như bài viết đã đề cập, xin vui lòng liên hệ với tác giả theo thông tin: Luật sư Phạm Trường Giang – Công ty Luật TNHH BROSS và Cộng sự; Số điện thoại: 090 456 0292 – 024 3555 3466; Email: giang.pt@bross.vn