Gửi tiền từ thiện: Lỡ “chọn mặt gửi vàng” nhầm người, có đòi lại được không? (Phần 2)

Quý Khách vui lòng bấm vào ĐÂY để xem Phần 1 của bài viết.

Quyền khởi kiện của nhà hảo tâm khi phát hiện dấu hiệu tiêu cực trong việc sử dụng, phân phối tiền từ thiện

Theo tác giả, trước hay sau khi Nghị định 93 ra đời, người gửi tiền hoàn toàn có quyền khởi kiện dân sự tại Tòa án, nếu có bằng chứng rõ ràng cho thấy bên nhận tiền “làm láo”, không thực hiện hoặc làm không đúng việc họ được “nhờ”. 

Nếu thắng kiện, hậu quả là bên nhận tiền có thể phải: trả lại tiền/hiện vật, bồi thường thiệt hại thực tế, thậm chí phải trả cả lãi suất nếu người gửi tiền đưa ra được căn cứ chứng minh.

Nhưng, mấu chốt của mọi cuộc chiến pháp lý là: “Bằng chứng đâu?”. Bạn phải chứng minh được nội dung bạn “nhờ” là gì (tin nhắn, sao kê ngân hàng có ghi rõ mục đích…). Nếu chỉ “nói mồm” hoặc thiếu chứng cứ xác thực, Tòa án rất khó giải quyết.

Bên cạnh đó, người gửi tiền cũng cần cung cấp chứng cứ chứng minh người nhận tiền đã không làm, hoặc làm không đúng công việc mà người gửi tiền đã “gửi gắm”. Hoạt động này tưởng dễ, nhưng thực chất rất gian nan, vì những nhà hảo tâm gửi tiền vốn dĩ đã không thể “xắn tay áo” đến trao tiền tận tay bà con vùng hoạn nạn, thì bằng cách nào họ có thể thu thập bằng chứng chứng minh hành vi vi phạm của người nhận tiền?

Rất may là Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 đã trao cho Tòa án quyền yêu cầu người khởi kiện, người bị kiện cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh cho yêu cầu/quan điểm của mình là có căn cứ và hợp pháp. Trường hợp Tòa án đã yêu cầu người nhận tiền (người bị kiện) cung cấp bằng chứng về quá trình sử dụng tiền từ thiện mà họ không cung cấp, thì Tòa án có quyền tự mình thu thập, bằng cách yêu cầu Ngân hàng phối hợp rà soát, sao kê tài khoản của người nhận tiền để làm rõ xuất phát điểm và hướng đi của dòng tiền từ thiện mà các nhà hảo tâm đã đóng góp.

Nếu dòng tiền có dấu hiệu đi chệch hướng so với cam kết ban đầu, thì tùy theo nhận định của Tòa án mà người nhận tiền có thể bị buộc trả lại tiền, bồi thường thiệt hại, thậm chí hồ sơ vụ án có thể bị Tòa án chuyển sang cơ quan công an để kịp thời điều tra, làm rõ dấu hiệu vi phạm pháp luật về hình sự – nếu có.

Khả năng vướng vòng lao lý của người nhận tiền

Nếu mọi chuyện nghiêm trọng, không chỉ dừng lại ở việc trả tiền là xong, mà người nhận tiền còn có nguy cơ phải đi “bóc lịch”, nếu bị các cơ quan tiến hành tố tụng khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và kết luận hành vi của họ đã cấu thành tội phạm hình sự.

Bộ luật Hình sự có một số tội danh có thể xem xét trong trường hợp này như: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175), Tội cố ý làm trái quy định về phân phối tiền, hàng cứu trợ (Điều 231)…

Theo quan điểm của tác giả, trong số những tội danh nêu trên, hình phạt nghiêm trọng nhất sẽ dành cho ai đứng ra hô hào, huy động tiền làm từ thiện, nhưng sau đó lại cố tình dùng tiền đó sai mục đích, có dấu hiệu “ăn chặn”, trục lợi, thì tùy mức độ, người đó sẽ bị xử lý về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Điều 30 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định: “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”.

Như vậy, trong vụ án hình sự, ngoài việc bị kết án và phải chấp hành hình phạt của bản án đã có hiệu lực pháp luật, người bị kết án còn phải chịu trách nhiệm về dân sự, bao gồm: hoàn trả tài sản chiếm đoạt, bồi thường thiệt hại vật chất thực tế…. Trách nhiệm này được các cơ quan tiến hành tố tụng xác định trên cơ sở thiệt hại thực tế và mối quan hệ pháp lý giữa các bên.

Những hạn chế của Nghị định 93 cần được khắc phục để bảo đảm sự đóng góp của những nhà hảo tâm được sử dụng đúng mục đích

Nghị định 93 – dù được nhìn nhận là bước tiến để hoàn thiện khung pháp lý về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện – vẫn tồn tại những “kẽ hở” và bất cập được chuyên gia, dư luận và báo giới chỉ ra khi áp dụng vào thực tế.

Theo quan điểm của tác giả, Nghị định 93 chưa thiết lập đủ cơ chế chặt chẽ mang tính chất bắt buộc để yêu cầu công khai, báo cáo tài chính và kiểm toán đối với các hoạt động vận động, tiếp nhận tiền từ thiện do cá nhân hoặc nhóm nhỏ thực hiện. Hệ quả là cá nhân và nhóm nhỏ khi tiếp nhận tiền, hiện vật vẫn có thể tránh được yêu cầu kiểm toán, không công khai chi tiết chứng từ và báo cáo, dẫn đến rủi ro thiếu minh bạch, và tranh cãi xã hội sẽ vẫn bùng nổ, điển hình gần đây nhất là vụ việc của Tiktoker P.T kêu gọi được hơn 19 tỷ đồng gây quỹ ủng hộ cho bé B, con của chị L.T.T.H đi chữa bệnh tại Singapore.

Ngoài ra, Nghị định 93 cho phép “cá nhân có đủ năng lực hành vi dân sự” tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp. Theo tác giả, Nhà nước cần bổ sung thêm những quy định chi tiết về tiêu chuẩn, điều kiện, thủ tục đăng ký, trách nhiệm giải trình đối với cá nhân rõ ràng hơn, thay vì cho phép bất kỳ ai cứ có đủ năng lực hành vi dân sự là được phép đứng ra gây quỹ từ thiện, tránh hiện tượng này khởi phát tràn lan, gây khó khăn trong quản lý thực tế.

Cuối cùng, cần đặt ra cơ chế xử lý hành vi sai phạm phi hình sự cụ thể hơn, chẳng hạn như quy định rõ ràng về trách nhiệm bồi thường, thủ tục thu hồi tài sản và xử lý hành chính để giải quyết tranh chấp ngoài khuôn khổ tố tụng hình sự, qua đó giúp các nhà hảo tâm nhanh chóng “đòi lại” được tiền/tài sản khi họ có yêu cầu, cũng như hạn chế sự tốn kém về vật chất và thời gian phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Tạm kết

Với những người có lòng tốt nhưng “lực bất tòng tâm”, không thể tự mình đi cứu trợ đồng bào, thì cần phải “chọn mặt gửi vàng” cho thật kỹ.

Bạn có thể chọn các tổ chức “chính chủ” của Nhà nước, hoặc chọn cá nhân mà bạn tin tưởng. Miễn là, hãy đảm bảo tiền của bạn đến đúng người có khả năng thực hiện mong muốn của bạn.

Đừng “ném tiền qua cửa sổ” – tức là chỉ chuyển tiền cho xong chuyện mà không biết nó sẽ “lạc trôi” về đâu, có cứu được đúng người, đúng thời điểm hay không.

Và điều quan trọng nhất: Một khi đã chuyển tiền, bạn cần thực hiện quyền giám sát của mình. Hãy theo dõi xem người mà bạn tin tưởng đang làm gì với số tiền đó. Nếu bạn thấy họ làm sai hoặc làm chậm, hãy lên tiếng ngay lập tức, song song với việc thực hiện các biện pháp pháp lý về dân sự, hành chính, thậm chí là tố giác hình sự để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chính mình.

[Hết]

Bài viết thể hiện quan điểm của cá nhân, với tư cách là một luật sư chuyên tư vấn, giải quyết các tranh chấp dân sự. Quý vị có nhu cầu trao đổi sâu hơn về chuyên môn, đặc biệt là cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quá trình giải quyết các vướng mắc như bài viết đã đề cập, xin vui lòng liên hệ với tác giả theo thông tin: Luật sư Phạm Trường Giang – Công ty Luật TNHH BROSS và Cộng sự; Số điện thoại: 090 456 0292 – 024 3555 3466; Email: giang.pt@bross.vn