Kỷ Nguyên “Hậu Thuế Khoán”: Tái Định Hình Bản Đồ Thuế Đối Với Hộ Kinh Doanh Và Cá Nhân Kinh Doanh Tại Việt Nam

Căn cứ theo Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2024, Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về “Một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân” (Nghị quyết 198) và các văn bản liên quan, kể từ ngày 01/01/2026, “bản đồ” thuế của hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh tại Việt Nam sẽ chính thức được vẽ lại. Đây không phải là một bản sửa đổi nhỏ, mà là một cuộc “đại phẫu” pháp lý với những thay đổi mang tính bước ngoặt.

Các quy định mới

Nâng gấp đôi ngưỡng doanh thu chịu thuế:

Theo các quy định mới về chính sách thuế có hiệu lực từ 01/01/2026, ngưỡng doanh thu để xác định hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh phải nộp thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thu nhập cá nhân (TNCN) là trên 200 triệu đồng/năm dương lịch, thay vì mức hiện tại là trên 100 triệu đồng/năm dương lịch.

“Khai tử” thuế khoán: Chấm dứt thời kỳ “áng chừng”:

Phương pháp tính thuế sẽ thay đổi căn bản. Hiện tại, hộ kinh doanh nhỏ có thể chọn nộp thuế khoán hoặc kê khai. Tuy nhiên, Điều 10 Nghị quyết 198 đã xóa bỏ cơ chế thuế khoán; thay vào đó, 100% hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh bắt buộc phải thực hiện kê khai thuế.

Cơ chế “miễn nhưng vẫn phải khai”:

Cá nhân và các hộ “bé hạt tiêu” (doanh thu ≤ 200 triệu/năm) được miễn hoàn toàn thuế GTGT và TNCN. Tuy nhiên, đừng vội mừng mà quẳng bút đi. Dù được miễn tiền thuế, các chủ thể này vẫn phải thực hiện nghĩa vụ kê khai thuế theo phương pháp đơn giản hóa. Pháp luật miễn tiền, không miễn thủ tục!

Những tranh luận nảy lửa

Quan điểm thứ nhất:

Cơ quan quản lý cho rằng chính sách mới mang tính ưu việt và có tác động tích cực với người dân. Đầu tiên phải kể đến tinh thần giảm tải gánh nặng cho dân, khi theo tính toán của Cục Thuế (Bộ Tài chính), việc nâng ngưỡng miễn thuế lên 200 triệu sẽ giải phóng cho khoảng 1,7 triệu hộ kinh doanh (chiếm 44% tổng số hộ) khỏi nghĩa vụ nộp thuế1. Đây thực sự được coi là phao cứu sinh cho các tiểu thương, shipper và chủ shop online giữa thời bão giá.

Song song với đó là tính cấp thiết của việc cập nhật thời giá, bởi lẽ ngưỡng 100 triệu đã quá lỗi thời sau một thập kỷ lạm phát, nên con số 200 triệu mới thực sự giúp nuôi dưỡng nguồn thu.

Chưa dừng lại ở đó, chính sách này còn hướng tới sự công bằng xã hội, vì mức 200 triệu/năm (tương đương khoảng 16,67 triệu/tháng) được xem là sát với chi phí sinh hoạt cơ bản, tương tự như nguyên tắc giảm trừ gia cảnh trong thuế TNCN đối với người làm công ăn lương.

Cuối cùng, sự thay đổi này đánh dấu bước chuyển mình sang phương thức quản lý thông minh, giúp cơ quan thuế không còn mất công đi “bắt tép” (hộ nhỏ lẻ), mà thay vào đó sẽ dồn lực lượng để “săn cá mập” (tức nhóm doanh thu trên 3 tỷ đồng/năm). Đồng thời, việc bắt buộc kê khai cũng ép thị trường phải minh bạch, đúng chất “tiền tươi thóc thật”.

Quan điểm thứ hai:

Trái ngược quan điểm của cơ quan quản lý thuế, nhiều chuyên gia kinh tế và đại diện giới kinh doanh lại gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính công bằng và tính khả thi của chính sách. Họ cho rằng mức 200 triệu đồng/năm vẫn còn quá thấp để làm “lá chắn” bảo vệ hộ kinh doanh siêu nhỏ, đặc biệt khi chi phí kinh doanh và lạm phát đã tăng phi mã2.
Mức doanh thu này có thể chỉ đủ bù đắp chi phí nguyên vật liệu, mặt bằng, nhân công, và lợi nhuận thực tế (thu nhập ròng) của hộ kinh doanh siêu nhỏ có thể không cao. Việc nộp thuế GTGT và TNCN trên doanh thu (chứ không phải trên lợi nhuận) có thể trở thành gánh nặng lớn đối với nhóm hộ kinh doanh có lợi nhuận mỏng.

Thêm vào đó, việc áp dụng “cào bằng” cùng một ngưỡng 200 triệu đồng cho mọi ngành nghề là cực kỳ thiếu công bằng, do một hộ kinh doanh dịch vụ (thường có biên lợi nhuận cao) khác hoàn toàn với một hộ kinh doanh thương mại (doanh thu lớn nhưng biên lợi nhuận mỏng) khi phải đóng thuế trên doanh thu chứ không phải lợi nhuận thực tế.

Điều đáng lo ngại hơn cả là hành vi “né thuế tập thể” được dự báo sẽ tăng lên, khi nhiều hộ kinh doanh có xu hướng “không chịu lớn”, vẫn cố tình khai giảm doanh thu xuống dưới 200 triệu đồng hoặc áp dụng chiêu “phân thân chi thuật” (chia một hộ lớn thành nhiều hộ nhỏ) để lách luật, gây thất thu ngân sách và cản trở mục tiêu chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp.

Cuối cùng, việc “khai tử” thuế khoán và bắt buộc 100% hộ kinh doanh phải kê khai tạo ra gánh nặng hành chính khổng lồ. Đối với hàng triệu hộ nhỏ không có trình độ kế toán chuyên môn, yêu cầu về sổ sách, hóa đơn, chứng từ sẽ biến việc tuân thủ pháp luật trở thành một thử thách tốn kém về chi phí thuê dịch vụ kế toán và gia tăng rủi ro bị xử phạt vì sai sót.

Quan điểm của tác giả

Để chính sách thực sự đi vào đời sống, tác giả nhất trí với quan điểm thứ hai và đề xuất một số giải pháp khắc phục như sau:

Thứ nhất, cơ quan soạn thảo có thể cân nhắc điều chỉnh ngưỡng và thuế suất để tăng tính công bằng giữa các ngành nghề, chia lại “sân chơi” bằng cách không đánh đồng thuế suất, thay vào đó, ngành dịch vụ (thường có lãi cao) nên chịu mức khác biệt so với ngành thương mại.

Bên cạnh đó, ngưỡng doanh thu miễn thuế cũng cần được điều chỉnh theo địa điểm kinh doanh thực tế. Ví dụ, ở các thành phố lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh – nơi chi phí đắt đỏ – nên chăng cần nâng ngưỡng miễn thuế trên doanh thu từ trên 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng/năm, trong khi ở các vùng nông thôn có thể giữ mức thấp hơn.

Trong trường hợp không thể nâng ngưỡng miễn thuế lên quá nhiều, để khuyến khích các hộ kinh doanh phát triển và đỡ sợ việc “vượt ngưỡng”, cần xem xét chỉ đánh thuế trên phần doanh thu vượt quá 200 triệu đồng/năm, thay vì đánh thuế trên toàn bộ doanh thu như hiện tại.

Thứ hai là cải cách hành chính, hướng tới sự đơn giản đến mức những người ít kiến thức về chuyển đổi số, yếu kém về “high-tech” vẫn tiếp thu được. Giải pháp cốt lõi là thiết kế Ứng dụng (App) kê khai thuế siêu đơn giản, chỉ yêu cầu nhập vài số liệu là có thể hoàn tất. Đồng thời, cơ quan chức năng cần mở các lớp “xóa mù công nghệ” và hướng dẫn sử dụng hóa đơn điện tử miễn phí cho bà con tiểu thương.

Cuối cùng, để xử lý tình trạng gian lận, cần ứng dụng đồng bộ các công nghệ tiên tiến. Điều này đòi hỏi phải sử dụng cơ sở Dữ liệu lớn (Big Data) để soi chiếu, kết hợp dữ liệu từ hóa đơn điện tử, ngân hàng và cả các sàn thương mại điện tử lớn như Shopee, TikTok Shop…Thông qua đó, hệ thống sẽ tự động phát hiện ai khai “điêu” hoặc doanh thu khủng mà báo lỗ để kịp thời thanh tra và xử lý.

Tạm kết

Mặc dù việc nâng ngưỡng miễn thuế là “một món quà”, nhưng thủ tục kê khai lại là một “bài tập về nhà” không hề dễ dàng. Ngoài ra, ngưỡng miễn thuế 200 triệu đồng/năm vẫn còn quá thấp so với tình hình lạm phát và chi phí kinh doanh, đặc biệt là việc đánh thuế trên doanh thu chứ không phải trên lợi nhuận thực tế sẽ gây gánh nặng cho các hộ kinh doanh có biên lợi nhuận mỏng. Gánh nặng hành chính khổng lồ từ yêu cầu kê khai bắt buộc cũng là một mối lo ngại lớn đối với các hộ nhỏ và cá nhân kinh doanh không có chuyên môn kế toán.

Kỷ nguyên “hậu thuế khoán” từ ngày 01/1/2026 tới đây sẽ đòi hỏi sự thích nghi nhanh chóng của hàng triệu hộ kinh doanh, đồng thời yêu cầu các cơ quan quản lý phải cải tiến mạnh mẽ về mặt hành chính để biến mục tiêu minh bạch hóa thành hiện thực, nhưng không “bóp nghẹt” các cá nhân và hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

[Hết]

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo tổng quan, không phải nội dung tư vấn pháp lý chuyên sâu cho từng trường hợp cụ thể. Các quy định pháp luật luôn có thể thay đổi và việc áp dụng chúng đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về hoàn cảnh riêng của mỗi cá nhân, tổ chức. Do đó, để đảm bảo quyền lợi và tuân thủ đúng luật, khi gặp bất kỳ vấn đề pháp lý nào liên quan đến thuế hoặc kinh doanh, bạn đọc có thể liên hệ trực tiếp với luật sư của chúng tôi để nhận được sự hỗ trợ và lời khuyên chính xác nhất theo thông tin:
Luật sư Phạm Trường Giang – Công ty Luật TNHH BROSS và Cộng sự; Số điện thoại: 090 456 0292 – 024 3555 3466; Email: giang.pt@bross.vn.