Luật sư “Chảnh” hay Thẩm phán lạm quyền?

 (Tạp chí Pháp luật và Phát triển, số 2 tháng 2/2015 – Luật sư Hoàng Văn Dũng – Công ty Luật Bross & Partners)

Trong phiên tòa xét xử vụ án kinh doanh thương mại tại TAND TP Nam Định, luật sư bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự đã phản đối khi chủ tọa phiên tòa yêu cầu ông đứng dậy để chất vấn tên, tuổi, tổ chức ngành nghề, và kiểm tra cả căn cước nữa. Câu chuyện tuy nhỏ, song nó cho thấy các luật sư chưa được đối xử tôn trọng, theo đúng các quy định pháp luật ngay từ những vấn đề nhỏ nhặt nhất.

Theo quy định pháp luật về tố tụng dân sự, luật sư có thể tham gia tố tụng với tư cách người đại diện theo ủy quyền, hoặc người bảo về quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Sự tham gia của họ không chỉ giúp bảo vệ quyền lợp hợp pháp cho đương sự, mà còn góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động tố tụng dân sự, nhiều chủ tọa phiên tòa vẫn chưa nắm vững các quy định về quyền và nghĩa vụ của luật sư với cả hai tư cách người đại diện/ người bảo vệ quyền lợi; vì vậy, họ xem luật sư như một đối tượng để hỏi tại phiên tòa, ngay cả khi luật sư tham gia với tư cách người bảo vệ quyền lợi.

Sẽ không có gì đáng bàn khi những người tiến hành tố tụng hỏi luật sư trong quá trình xét xử, khi luật sư đó tham gia tố tụng với tư cách người đại diện theo ủy quyền của đương sự. Trong trường hợp này, luật sư có nghĩa vụ phải trả lời các câu hỏi của Hội đồng xét xử như là nghĩa vụ của đương sự, điều này đã được quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự và Nội quy phiên tòa. Nhưng khi luật sư tham gia tố tụng với tư các người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, việc họ “bị” Hội đồng xét xử (thường là chủ tọa phiên tòa) “chất vấn” ngay trong phần thủ tục khai mạc phiên tòa cho thấy cách hiểu và vận dụng pháp luật của một số thẩm phán đang có nhiều bất cập.

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không phải là đương sự, và ngược lại. Đương sự được định nghĩa là các cá nhân, cơ quan, tổ chức bao gồm nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan; còn người bảo về quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự được định nghĩa là người được đương sự nhờ và được tòa án chấp nhận để tham gia tố tụng, nhằm thực hiện chức năng luật định. Quyền và nghĩa vụ của hai chủ thể tham gia tố tụng này được quy định tại các điều khac nhau trong Bộ luật Tố tụng dân sự.

Trong thực tiễn xét xử, không ít thẩm phán chủ tọa phiên tòa nhầm lãi hai nhóm chủ thể này, họ coi tất cả đều là “đương sự”. Đây là lý do một số thẩm phán đã yêu cầu luật sư – với tư các người bảo về quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự – phải trả lời các câu hỏi, thậm chí bị kiểm tra căn cước, trong phần khai mạc phiên tòa. Việc hỏi luật sư và kiểm tra căn cước trong trường hợp này là phạm vi thủ tục tố tụng, vì những lý do sau:

Thứ nhất, theo quy định tại Khoản 3, Điều 213 Bộ luật Tố tụng dân sự, chủ tọa phiên tòa chỉ kiểm tra sự có mặt của những người tham gia phiên tòa theo giấy triệu tập, giấy báo của tòa án, và kiểm tra căn cước của đương sự. Như vậy, việc kiểm tra sự có mặt của các luật sư sau khi nghe thư ký phiên tòa báo cáo là phù hợp luật định; song kiểm tra căn cước, hỏi tên, tuổi, nơi cư trú, tổ chức hành nghề… rõ ràng đã đi ra ngoài quy định của điều luật.

Mặt khác, Mục 5.3.III, Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn Phần thủ tục giải quyết vụ án tại tòa cấp sơ thẩm của Bộ luật Tố tụng dân sự quy định: “Chủ tọa phiên tòa tiến hành kiểm tra căn cước của đương sự có mặt tại phiên tòa như sau: a) Chủ tọa hỏi để các đương sự khai về họ, tên, ngày tháng năm sinh; nơi cư trú (nơi đăng ký hộ khẩu thường trú; nơi cư trú); nghề nghiệp (nếu đương sự là cá nhân); tên, địa chỉ trụ sở chính (nếu đương sự là cơ quan, tổ chức). Đối với người đại diện hợp pháp của đương sự phải hỏi để họ khai về: họ, tên, tuổi; nghề nghiệp; chức vụ; nơi cư trú; quan hệ với đương sự”. Theo quy định này, việc kiểm tra căn cước của luật sư cũng không thể nói khác là “ngoài quy định pháp luật”.

Thứ hai; luật sư là một trong những chủ thể tham gia tố tụng có địa vị pháp lý rõ ràng, sự có mặt/ vắng mặt của họ tại phiên tòa có ảnh hưởng nhất định tới kết quả giải quyết vụ án, nên thủ tục kiểm tra sự có mặt của họ là điều bắt buộc. Tuy nhiên, cách thức “kiểm tra” như thế nào, hiện chưa có hướng dẫn của TAND Tối cao, trong khi Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật luật sư cũng không quy định cụ thể. Điều đó dẫn đến mỗi tòa có một cách thức kiểm tra khác nhau. Thông thường, thư ký phiên tòa sẽ “điểm danh” những người được Tòa án triệu tập, trong đó có luật sư. Ít phổ biến hơn là chủ tọa phiên tòa yêu cầu luật sư đứng lên trình bày tên, tuổi, địa chỉ… như đã trình bày ở phần đầu bài viết.

Thiết nghĩ cần có văn bản hướng dẫn của TAND tối cao về việc kiểm tra sự có mặt của những người tham gia phiên tòa, đặt biệt là luật sư – với tư cách là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Việc này nhằm đảm bảo tính thống nhất giữa các Tòa án, tôn vinh văn hóa pháp đình, và hướng tới mô hình tố tụng tranh tụng theo tinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp.