TẠI SAO PHÂN QUYỀN NỘI BỘ TRONG DOANH NGHIỆP KHÔNG PHẢI LÀ ỦY QUYỀN DÂN SỰ, Ý NGHĨA CỦA SỰ KHÁC BIỆT NÀY?
Tại sao phân quyền nội bộ trong doanh nghiệp không phải là ủy quyền dân sự, ý nghĩa của sự khác biệt này?
Hàng năm, khoảng tháng 3 và tháng 4, các công ty cổ phần Việt Nam chuẩn bị cho Đại hội đồng cổ đông thường niên (“ĐHĐCĐ”). Một nội dung thường xuất hiện trên chương trình nghị sự là việc ĐHĐCĐ quyết định giao cho Hội đồng quản trị (“HĐQT”) xử lý một số vấn đề vốn thuộc thẩm quyền của cổ đông. Nhiều doanh nghiệp xem đây như một hình thức ủy quyền dân sự theo Bộ luật Dân sự. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam phân biệt rõ giữa phân cấp, phân quyền nội bộ trong công ty và ủy quyền theo luật dân sự. Đây là hai công cụ khác nhau, và sự khác biệt này có hệ quả thực tế đối với hiệu lực cũng như khả năng hủy bỏ.
- Hai công cụ tưởng như tương tự nhưng vận hành khác nhau
Phân cấp thẩm quyền (phân quyền) trong nội bộ công ty là sự phân bổ nhiệm vụ giữa các cơ quan của chính công ty. Công ty là một pháp nhân, nghĩa là pháp luật coi công ty như một chủ thể độc lập, tách biệt với chủ sở hữu. Công ty cổ phần hoạt động thông qua các cơ quan: ĐHĐCĐ, HĐQT và Giám đốc/Tổng giám đốc. Luật Doanh nghiệp 2020 quy định thẩm quyền của từng cơ quan.[1] Ví dụ, ĐHĐCĐ có thể giao cho HĐQT phê duyệt một nhóm giao dịch đáng lẽ phải được cổ đông biểu quyết.
Ủy quyền là cơ chế khác. Đây là một giao dịch dân sự, trong đó một bên (bên ủy quyền) cho phép bên kia (bên được ủy quyền) thực hiện hành vi nhân danh mình.[2] Cơ chế này đòi hỏi ít nhất hai chủ thể độc lập, mỗi bên là cá nhân hoặc pháp nhân. Chỉ cá nhân và pháp nhân mới có thể tham gia giao dịch dân sự.
- Nguyên tắc chấm dứt có sự khác biệt rõ rệt
Ủy quyền dân sự có thể chấm dứt bất kỳ lúc nào
Ủy quyền dân sự nói chung có thể bị thu hồi bởi bên ủy quyền hoặc bên được ủy quyền bất kỳ lúc nào. Việc thu hồi không đòi hỏi một bên phải có vi phạm nghiêm trọng hay xảy ra sự kiện cụ thể nào. Hơn nữa, các bên thường không phải chịu phạt hợp đồng khi chấm dứt. Tuy nhiên, đối với ủy quyền có thù lao, bên ủy quyền vẫn phải trả thù lao đã thỏa thuận cho phần công việc đã thực hiện.[3]
Phân quyền nội bộ tuân theo quy định của chính công ty
Việc phân quyền nội bộ trong công ty vận hành khác, cụ thể là phải tuân thủ Điều lệ (hiến pháp nội bộ của công ty) và Luật Doanh nghiệp. Một khi ĐHĐCĐ đã giao thẩm quyền cho HĐQT một cách hợp lệ, HĐQT không thể tự ý từ bỏ thẩm quyền đã được giao. Việc thay đổi hay hủy bỏ phân quyền thông thường chỉ được thực hiện bằng nghị quyết ĐHĐCĐ mới, hoặc theo cơ chế quy định tại Điều lệ.
Ví dụ, giả sử nghị quyết ĐHĐCĐ giao cho HĐQT phê duyệt khoản vay đến một hạn mức nhất định. HĐQT không thể tự hủy hạn mức đó. Việc thay đổi thông thường phải thông qua nghị quyết ĐHĐCĐ sau này, được thông qua với tỷ lệ biểu quyết theo quy định của Điều lệ.
Tóm lại, quyết định phân quyền trong công ty là hành vi quản trị nội bộ, chịu sự điều chỉnh của Điều lệ và Luật Doanh nghiệp, chứ không phải ủy quyền dân sự mà mỗi bên có thể chấm dứt tùy ý.
Tại sao ủy quyền dễ chấm dứt đến vậy: nguồn gốc từ luật La Mã
Đặc điểm “chấm dứt bất kỳ lúc nào” của ủy quyền dân sự thực tế đã có từ lâu. Nó bắt nguồn từ chế định hợp đồng ủy quyền (mandatum) của luật La Mã – một khái niệm pháp lý xuất hiện hơn 2.000 năm trước.[4] Luật La Mã coi ủy quyền là quan hệ dựa trên bổn phận (officium) và tình bạn (amicitia), và do đó được thực hiện mà không cần thù lao. Chính vì các đặc điểm này, mỗi bên có thể chấm dứt quan hệ kể cả khi công việc còn dang dở. Pháp luật dân sự của Việt Nam, vốn theo truyền thống dân luật với nguồn gốc là luật La Mã, đã kế thừa chế định ủy quyền từ luật La Mã và cả đặc điểm về chấm dứt vừa nêu.
- Tòa án Việt Nam đã phân định rõ ràng
Trong Quyết định số 15/2020/KDTM-GDT ngày 26 tháng 9 năm 2020, Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đã đưa ra nhận định về một nghị quyết ĐHĐCĐ giao cho HĐQT quyền quyết định một số vấn đề liên quan đến chuyển nhượng cổ phần.[5] Tòa nhận định việc phân cấp này là hành vi quản trị hợp pháp theo Luật Doanh nghiệp. Đây không phải ủy quyền dân sự, và do đó không thể bị thu hồi, chấm dứt như ủy quyền dân sự.
Bản án còn nêu một điểm thực tiễn thứ hai. Cổ đông không thể yêu cầu tòa án hủy nghị quyết HĐQT chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của người không phải cổ đông (trong vụ việc đó là kế toán của công ty). Theo Luật Doanh nghiệp, cổ đông chỉ được yêu cầu hủy nghị quyết HĐQT để bảo vệ lợi ích của chính mình hoặc của công ty.[6] Việc sử dụng tố tụng để phục vụ lợi ích riêng của bên thứ ba nằm ngoài khuôn khổ đó.
- Điều này có ý nghĩa gì đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư
- Thứ nhất, cần soạn thảo Điều lệ và nghị quyết ĐHĐCĐ một cách cẩn thận. Nêu rõ thẩm quyền nào được giao, trong thời hạn bao lâu và điều kiện chấm dứt phân cấp. Cách diễn đạt mơ hồ dễ dẫn đến tranh chấp sau này về việc HĐQT còn nắm quyền hay không, hoặc liệu có áp dụng phân tích ủy quyền dân sự hay không.
- Thứ hai, coi việc thu hồi là hành vi quản trị chính thức. Nếu công ty muốn lấy lại thẩm quyền, phải thông qua nghị quyết ĐHĐCĐ đúng quy trình (hoặc theo cơ chế Điều lệ). Chỉ thị không chính thức hay quyết định của HĐQT “trả lại quyền” thường không đủ.
- Thứ ba, rà soát ngôn ngữ phân cấp hiện có trong Điều lệ và các nghị quyết trước đây. Những cụm từ vay mượn từ ủy quyền dân sự (“bằng văn bản này ủy quyền”, “có thể thu hồi bất kỳ lúc nào”) có thể tạo rủi ro không cần thiết và nên được chỉnh sửa.
- Thứ tư, khi cổ đông khởi kiện để yêu cầu hủy nghị quyết HĐQT, cần kiểm tra căn cứ của yêu cầu. Nếu mục đích thực sự là bảo vệ người ngoài quan hệ cổ đông – công ty, yêu cầu đó dễ bị từ chối về tư cách khởi kiện.
Tóm lại, những khác biệt này không mang tính học thuật suông. Chúng ảnh hưởng đến hiệu lực của quyết định HĐQT về các vấn đề vốn, giao dịch với bên liên quan và quản lý hàng ngày. Chúng cũng ảnh hưởng đến chi phí và kết quả của mọi tranh chấp tố tụng sau này.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và không phải là tư vấn pháp lý. Việc áp dụng quy định có thể phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Xin vui lòng liên hệ tác giả để được tư vấn chi tiết cho từng vụ việc cụ thể.
Luật sư điều hành Trần Anh Hùng
Luật sư cộng sự Trần Hải Nam
[1]Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), các Điều 138, 153 và 162.
[2]Bộ luật Dân sự 2015, Điều 562.
[3]Bộ luật Dân sự 2015, Điều 569.1.
[4]R. Zimmermann, “mandate,” trong Oxford Classical Dictionary, bản điện tử (Oxford University Press, 2016), https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3909
[5]Link: https://congbobanan.toaan.gov.vn/2ta611246t1cvn/chi-tiet-ban-an
[6]Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Điều 153.4.
Để lại một bình luận